Chưa bao giờ việc tìm kiếm một câu trả lời lại dễ dàng như hiện nay. Một bài toán khó, một đoạn văn nghị luận, một bản thuyết trình hay thậm chí một lời khuyên trước những băn khoăn của tuổi mới lớn… chỉ cần vài dòng yêu cầu, AI có thể đưa ra câu trả lời gần như ngay lập tức, đó là thành tựu đáng kinh ngạc của công nghệ, nhưng dưới góc nhìn giáo dục, sự tiện lợi ấy cũng đặt ra một câu hỏi không dễ trả lời: Nếu học sinh có thể nhận được mọi đáp án chỉ sau vài giây, liệu các em còn đủ kiên nhẫn để tự mình đi tìm lời giải?
Điều đáng lo không hẳn là học sinh sử dụng AI để làm bài tập, điều đáng lo hơn là các em dần quen với việc nhận một câu trả lời mà không cần hiểu vì sao nó đúng; chấp nhận một nhận định mà không kiểm chứng; trình bày một quan điểm mà bản thân chưa từng thực sự suy nghĩ. Khi ấy, AI không còn đơn thuần hỗ trợ việc học. Nó có nguy cơ âm thầm làm thay cả quá trình tư duy của người học. Một học sinh có thể sở hữu bài văn rất hay nhưng không diễn đạt nổi suy nghĩ của mình, có thể nộp một bài giải hoàn chỉnh nhưng không hiểu bản chất vấn đề, có thể tạo ra một sản phẩm đẹp mắt nhưng không giải thích được ý tưởng hình thành sản phẩm ấy từ đâu.
Nguy cơ lớn nhất không phải là AI ngày càng thông minh, mà là con người quá dễ dàng giao phó việc suy nghĩ cho AI.

Không dạy AI, liệu học sinh có ngừng sử dụng AI?

Trước sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo, không ít người lo ngại rằng đưa AI vào trường học chẳng khác nào “vẽ đường cho hươu chạy”, vô tình “tiếp tay” cho tình trạng học sinh lười suy nghĩ, sao chép bài làm hoặc phụ thuộc vào máy móc.
Nỗi lo ấy hoàn toàn có cơ sở.
Nhưng có một thực tế cần nhìn nhận: Dù nhà trường có dạy hay không, học sinh vẫn có thể tiếp cận AI qua điện thoại, máy tính và vô số nền tảng trực tuyến, các em không nhất thiết phải được giáo viên giới thiệu mới biết đến những công cụ ấy, vấn đề vì thế không còn là có nên để học sinh biết đến AI hay không, mà là ai sẽ giúp các em hiểu đúng về AI, nhận diện những giới hạn của nó và sử dụng nó một cách có trách nhiệm? Nếu nhà trường đứng ngoài, học sinh có thể tự học cách sử dụng AI qua mạng xã hội, qua bạn bè hoặc những hướng dẫn thiếu kiểm chứng. Các em có thể biết cách yêu cầu AI viết hộ một bài luận trước khi biết cách đánh giá chất lượng bài luận đó; biết tạo ra một hình ảnh giả trước khi hiểu hậu quả của việc lan truyền thông tin sai lệch. Không dạy AI không có nghĩa là học sinh được bảo vệ khỏi những rủi ro của AI, đôi khi, điều đó chỉ khiến các em bước vào thế giới công nghệ mà thiếu đi những kỹ năng tự bảo vệ cần thiết. Chúng ta không thể bảo vệ học sinh trước một thế giới đầy công nghệ bằng cách để các em thiếu hiểu biết về công nghệ. 
Việc giáo dục AI không phải để cổ vũ các em lạm dụng công cụ, chúng ta dạy các em nhận biết nguy cơ, hiểu nguyên tắc và có năng lực tự đưa ra quyết định đúng đắn. Nói cách khác, không phải “vẽ đường cho hươu chạy”, mà là dạy các em nhận ra đâu là con đường an toàn, đâu là lối rẽ nguy hiểm và khi nào cần tự mình dừng lại.

Dạy AI không chỉ để biết sử dụng, mà còn để biết nghi ngờ

Một trong những thách thức của AI là khả năng tạo ra những câu trả lời rất thuyết phục, kể cả khi thông tin chưa chính xác. Với học sinh phổ thông - những người vẫn đang hình thành tri thức nền tảng và khả năng đánh giá thông tin, nguy cơ tiếp nhận nội dung sai lệch mà không nhận ra là điều cần đặc biệt quan tâm. Bởi vậy, học AI không nên chỉ dừng ở việc biết viết câu lệnh, biết tạo hình ảnh, thiết kế bài thuyết trình hay sử dụng các ứng dụng thông minh, điều cần thiết hơn là hình thành cho học sinh thói quen đặt câu hỏi ngược lại với chính công nghệ: “Thông tin này có chính xác không? AI dựa vào đâu để đưa ra kết luận? Có bằng chứng nào khác không? Nếu AI sai thì sao?” Và điều quan trọng nhất: “Tôi có thực sự đồng ý với câu trả lời ấy không?”
Đây chính là năng lực tư duy phản biện, một trong những năng lực cốt lõi mà giáo dục hiện đại cần hình thành.
Một học sinh biết sử dụng AI có thể tìm được câu trả lời nhanh hơn, nhưng một học sinh thực sự hiểu AI sẽ biết rằng không phải câu trả lời nào trôi chảy cũng đúng, không phải thông tin nào xuất hiện trên màn hình cũng đáng tin, và không phải việc gì máy móc làm được thì con người cũng nên giao phó, đó là sự khác biệt giữa người sử dụng công nghệ và người làm chủ công nghệ.
                                                                                                                                                          Học sinh trường THPT Nguyễn Trãi học AI

Để AI là người trợ giúp, không phải người suy nghĩ thay

Trong định hướng giáo dục AI, Trường THPT Nguyễn Trãi đặt ra một vấn đề có ý nghĩa lâu dài: Làm thế nào để học sinh tận dụng được sức mạnh của công nghệ mà không đánh mất năng lực tự học? Câu trả lời không nằm ở việc khuyến khích sử dụng AI càng nhiều càng tốt, mà ở cách học sinh sử dụng AI trong từng nhiệm vụ học tập.
Với một bài văn, AI có thể giúp học sinh tham khảo các góc nhìn, gợi ý cách tổ chức ý tưởng…nhưng cảm nhận, lập luận và tiếng nói cá nhân phải thuộc về chính học sinh. Với một bài toán, AI có thể gợi mở phương pháp, chỉ ra sai sót hoặc cung cấp cách giải khác, còn học sinh cần tự hiểu từng bước và có khả năng giải thích được kết quả, với một dự án học tập, AI có thể hỗ trợ tìm kiếm thông tin, xây dựng kế hoạch, thiết kế sản phẩm, nhưng việc lựa chọn, kiểm chứng, sáng tạo và chịu trách nhiệm về sản phẩm cuối cùng vẫn phải do người học thực hiện.
Một nguyên tắc giáo dục mà giáo viên vẫn nhấn mạnh trong mỗi tiết học là: Học sinh được phép nhờ AI hỗ trợ, nhưng không được để AI thay thế quá trình học tập của mình. Công nghệ có thể rút ngắn thời gian tìm kiếm thông tin, nhưng không thể thay thế giá trị của sự nỗ lực. Công nghệ có thể đưa ra nhiều phương án, nhưng việc lựa chọn phương án nào cần đến kiến thức, trải nghiệm và trách nhiệm của con người, giáo viên không chỉ là người truyền đạt tri thức mà còn là người hướng dẫn học sinh biết học như thế nào giữa một thế giới thông tin gần như vô hạn.
                                                                                                                                            Học sinh trường THPT Nguyễn Trãi học AI

Không để một thế hệ thành thạo công nghệ nhưng nghèo nàn tư duy

Một học sinh biết sử dụng hàng chục công cụ AI chưa chắc đã có năng lực số tốt nếu em không phân biệt được thông tin thật - giả, không biết bảo vệ dữ liệu cá nhân hoặc không nhận ra mình đang bị dẫn dắt bởi những nội dung được tạo ra có chủ đích. Từ chỗ sử dụng AI để hỗ trợ, người học có thể dần phụ thuộc vào AI trong cả những việc vốn cần sự quan sát, suy luận và quyết định của bản thân, đây là dạng lệ thuộc đáng lo ngại vì không phải con người không có công cụ để suy nghĩ, mà là có công cụ rồi lại không muốn tự mình suy nghĩ nữa.
Giáo dục AI vì thế cần vượt ra khỏi giới hạn của một bài học kỹ thuật: Học sinh cần được trang bị hiểu biết về đạo đức số, quyền riêng tư, bản quyền, thông tin sai lệch, sự thiên lệch của thuật toán và trách nhiệm đối với những nội dung mình tạo ra, chia sẻ, các em cần hiểu rằng AI không có nghĩa là chân lý, công nghệ không đồng nghĩa với sự khách quan tuyệt đối và những quyết định liên quan đến con người không thể chỉ dựa vào câu trả lời của máy móc. Đích đến của giáo dục không phải là đào tạo một thế hệ biết đặt câu lệnh thật giỏi, mà là một thế hệ biết đặt câu hỏi đúng, biết nghi ngờ có căn cứ và biết chịu trách nhiệm với lựa chọn của chính mình.

Giáo dục AI, suy cho cùng, vẫn là giáo dục con người

Công nghệ sẽ tiếp tục thay đổi, những công cụ AI hôm nay có thể nhanh chóng trở nên lạc hậu trước những công cụ thông minh hơn trong tương lai, nhưng có những giá trị giáo dục không thể lỗi thời, đó là khả năng tư duy độc lập, tinh thần trung thực, lòng nhân ái, sự sáng tạo và trách nhiệm của mỗi cá nhân, đây cũng là điểm tựa trong cách nhà trường tiếp cận việc giảng dạy AI. Dạy học sinh hiểu về AI không có nghĩa là đặt công nghệ vào vị trí trung tâm của giáo dục, ngược lại, chúng ta cần khẳng định rằng con người mới phải là chủ thể quyết định cách công nghệ được sử dụng, một thế hệ học sinh có thể không nhớ hết những công cụ AI từng được học ở trường, nhưng nếu các em biết kiểm chứng trước khi tin, biết suy nghĩ trước khi chấp nhận, biết cân nhắc trước khi chia sẻ và biết tự chịu trách nhiệm trước những quyết định của mình, thì đó mới là thành công bền vững của giáo dục AI.
Nhà trường không dạy AI để học sinh phụ thuộc vào một trí tuệ nhân tạo, trường dạy AI để trí tuệ, bản lĩnh và khả năng tự chủ của chính các em không bị lu mờ trước công nghệ, việc giảng dạy AI trong nhà trường cần được nhìn nhận không chỉ như một bước tiến về công nghệ, mà còn là một trách nhiệm giáo dục đối với thế hệ tương lai.